Aarle, H. Anna

Cultusobject: H. Anna Open Street Maps
Datum: 26 juli (zondag naastbij)
Periode: 16e eeuw (?) - 17e eeuw
Religieuze context: Christelijk
Locatie: Annakapel
Adres: Kapelweg 21, 5684 NT Best
Gemeente: Best
Provincie: Noord-Brabant
Bisdom: 's-Hertogenbosch
Samenvatting:

Volgens de overlevering heeft er sinds circa 1400 in Aarle een (houten) kapel gestaan ter ere van de H. Anna, de moeder van Maria. Vanaf de eerste helft van de 16e eeuw zouden er pelgrims tot uit de verre omgeving naar de kapel zijn gekomen. De kapel, die in 1628 was vervangen door een stenen gebouwtje en later was vervallen, werd in 1837 herbouwd. Thans wordt de feestdag van St. Anna gevierd op zondag naastbij 26 juli met een openluchtmis bij de kapel, waarna de jaarlijkse feestweek begint. Anna werd vooral aangeroepen voor een spoedige bevalling, maar ook voor het verkrijgen van een geschikte levenspartner.

Auteur: J. Lijten
Illustraties:
Topografie

- De kapel is gelegen in de buurtschap Aarle aan de Kapelweg, de oude weg tussen Oirschot en Best, ten noorden van de huidige verbindingsweg Oirschot-Best, op een pleintje met eeuwenoude lindebomen.
- Volgens de overlevering zou er vanaf circa 1400 in Aarle een houten kapel ter ere van St. Anna gestaan hebben. Hiervan is tot nog toe geen schriftelijk bewijs gevonden.
- In 1628 is op initiatief van de toenmalige pastoor van Best, Joannes van Audenhoven, op dezelfde plaats een stenen kapel gebouwd. Rutger Henrick Geerts, die op 22 juni 1630 stierf, legateerde (volgens een aantekening van Van Audenhoven) aan de kerk van Best en aan de kapel van St. Anna, ieder 25 gulden.
- In 1636 kocht pastoor Van Audenhoven een rente voor de St. Annakapel. Vermoedelijk heeft men de stenen St. Annakapel gebouwd in de veronderstelling dat na de inlijving van de Meierij door de Nederlandse Republiek deze kapel voor de uitoefening van de katholieke godsdienst bestemd zou blijven. Dezelfde verwachting school achter de nieuwbouw van de kapel van Antonius Abt te ⟶ Straten en de fondsvorming voor (de uitbreiding van) de kapel van O.L. Vrouw van de H. Eik bij ⟶ Oirschot in dezelfde periode.
- Volgens de mondelinge overlevering is de kapel in de tijd na de inlijving bij de Republiek in 1648 in verval geraakt. Dit zou dan in tegenstelling zijn tot de kapellen van Straten en bij Oirschot, die in 1649 op bevel van de Staten-Generaal tot de grond toe zijn afgebroken. Vervallen of niet, met betrekking tot het jaar 1686 is in ieder geval met zekerheid bekend dat de kapel te Aarle nog werd bezocht door Annavereerders (zie bij Verering).
- Op initiatief van de Bestse kapelaan C. Bijnen werd de kapel in 1837 herbouwd. De kapel is op de monumentenlijst van de gemeente Best als volgt omschreven: een eenvoudige cel (ca. 5 x 4 m) met zadeldak en topgevels, boogvensters en lisenen. Ze is in 1950/1951 gerestaureerd en voorzien van gebrandschilderde ramen van Toon Ninaber met taferelen uit het leven van de H. Anna. Nadat deze ramen gedeeltelijk vernield waren, zijn ze vervangen door ramen van Cor Donkers.
 

Cultusobject - Volgens een tweede-eeuwse legende (het apocriefe proto-evangelie van Jacobus) is Anna de moeder van Maria. Ofschoon haar verering binnen de westerse christenheid lange tijd werd afgewezen door kerkelijke auteurs als Augustinus, werd zij later toch een populaire heilige met als feestdag 26 juli. Na de kruistochten, toen veel relieken hun weg naar het westen vonden, nam haar cultus verder toe met een hoogtepunt rond 1500. Omdat Anna na de dood van haar eerste echtgenoot, Joachim, nog twee keer getrouwd zou zijn geweest en van iedere echtgenoot een dochter zou hebben gebaard met de naam Maria, werd zij vooral aangeroepen als patrones van zwangere vrouwen, weduwen en vrijgezelle vrouwen.
In de Nederlanden raakte zij in de late middeleeuwen vooral geliefd in de voorstelling Anna-te-Drieën, waarin moeder, dochter en (klein-)zoon gezamenlijk zijn afgebeeld.
- Niet meer bekend is of het oorspronkelijke cultusobject een beeld was, en evenmin wanneer dit verdwenen is. Kort na de herbouw (1628) werd aan de kapel een schilderij van St. Anna geschonken door Joannes van Audenhoven en zijn medegeestelijke Willem Egidius Heerbeeck. Mogelijk heeft dit schilderij, waarvan de latere lotgevallen niet bekend zijn, eveneens een functie gekregen als cultusobject.
- In de kapel staat sinds 1868 een 18e-eeuws gepolychromeerd beeld van St. Anna-te-Drieën, dat voordien in de (oude) parochiekerk stond (waar een nieuw St. Annabeeld geplaatst werd). Anna en Maria, met het Jezuskind tussen hen beiden in, worden gedragen door wolken en een wereldbol waaromheen een slang is gekronkeld. Maria rust met haar voet op een maansikkel.
- Tegenover de open ingang van de kapel staat een stenen beeld van de H. Joachim (ca. 1,60 m), dat voorheen een plaats had in de voorgevel van het nu afgebroken Bestse klooster 'Huize Nazareth'.
- In vroeger tijd (waarschijnlijk voor de restauratie in 1951) was de kapel van enkele schilderingen voorzien: Anna als moeder aan het spinnewiel; Anna staande op de voorplecht van een schip met volle zeilen.
Verering

- Over het ontstaan van de kapel en de daarbij behorende devotie bestaat een legende volgens welke een graaf uit de buurtschap de kapel had laten bouwen nadat zijn vrouw een gecompliceerde bevalling had doorstaan. 
- Reeds in de eerste helft van de 16e eeuw zouden er pelgrims naar de kapel zijn gekomen om te bidden gespaard te blijven voor toen heersende epidemieën. Ook tijdens de pestepidemieën in 1557 en 1587 werd de kapel druk bezocht.
- In een visitatierapport uit 1686 - Aarle ressorteerde toen onder de classis Oirschot en Best - staat te lezen: 
'De paepse diensten sijn ook aldaar [Oirschot en Best] publijck als overal maar daarenboven is aldaar extraordinaris processie ende een seer groot besoek van St. Anna capel ende soo men abusivelijck seght van onse L. Vrouwe aan den Eijck [⟶ Oirschot] alsmede van St. Odulph [⟶ Best] ende St. Anthonis [⟶ Straten]'.
- Slechts door mondelinge overlevering weten we, dat vooral (minder) jonge meisjes, die graag wilden trouwen, haar toevlucht namen tot de H. Anna volgens het volksgezegde: 'Naar Sint Anneke om een manneke' (⟶ Molenschot). Daarnaast werd de H. Anna aangeroepen voor een voorspoedige bevalling.
- Volgens opgave werd sedert 1971 van mei tot en met september elke donderdag een avondmis opgedragen in de kapel. Bij deze vieringen was in elk geval tot eind jaren 1990 de kapel gevuld met circa 40 gelovigen, vooral uit de buurtschap zelf.

 

Bronnen en literatuur Archivalia: Oirschot, streekarchief regio Eindhoven, rayondepot Oirschot, doop-, trouw- en begraafboeken Best nr. 1, schepenprotocol van 1636.
Literatuur: L.H.C. Schutjes, Geschiedenis van het bisdom 's-Hertogenbosch, dl. 3 (St. Michielsgestel: Instituut voor Doofstommen, 1872) p. 263; 'Ga 26 juli Sinte Anna vereren', in: Sint Jansklokken, 21 juli 1961; 'Ter ere van Sint Anna. De Koolwijk (Herpen) en Aarle (Best)', in: Bisdomblad, 29 juli 1977; H.J.J. Maas & H. van Heijningen, In het midden van het dorp. De Sint Odulphuskerk te Best (Best: Van Beerendonk Publiciteit, 1991) p. 27-29; J. Lijten, 'Het ontstaan van de schuttersgilden op het platteland van Noord-Brabant', in: Campinia 22 (1992) p. 133; Genoveva Nitz, 'Anna, Mutter Mariens', in: Lexikon für Theologie und Kirche, dl. 1 (Freiburg etc.: Herder, 1993) k. 689-690; M. Roscam Abbing & E. Vink, 'De dominee, de drossaard en de paapse stoutigheden. Over een richtingenstrijd in Oirschot en Best', in: Noordbrabants historisch jaarboek 10 (1993) p. 104; J. Lijten, 'De Sint Annakapel van Aarle', in: Campinia 26 (1996) p. 48-49; Peter Vermeulen, Langs 's Heren wegen.Veldkapellengids voor Noord-Brabant (Eindhoven: Kempen, 1996) p. 28-30. Algemeen: 't Dulfke. Contactblad van de St. Odulphus-parochie.
Overige bronnen: KDC BiN-dossier Aarle; Meertens Instituut volkskundige vragenlijst 64a; mondelinge informatie in 1997 van pastoor-deken H. Maas en C. van den Biggelaar, secretaris heemkundige kring 'Dye van Best'.
  naar het KDC, voor aanvullingen en commentaar.