-  Pancratius was afkomstig uit Phrygië. Als jongen kwam hij naar Rome en werd daar door de paus (de verschillende legenden spreken elkaar tegen over welke paus het ging) onderricht in de beginselen van het christelijk geloof en gedoopt. Hij was een van de slachtoffers tijdens de vervolgingen onder keizer Diocletianus. Omdat hij zijn geloof niet wilde verzaken werd Pancratius rond 305 op 14-jarige leeftijd in opdracht van de keizer onthoofd. De plaats van zijn terechtstelling lag in het oude Rome aan de Via Aurelia. Zijn feestdag is 12 mei. In Nederland geldt hij als een van de vier ijsheiligen, net als Mamertus (11 mei), Servatius (13 mei) en Bonifatius van Tarsus (14 mei). 
- Voor ridders in de late middeleeuwen gold Pancratius als patroon van het eens gegeven woord. Pancratius wordt ook wel gerekend tot de veertien noodhelpers. Hij werd sinds de 13e eeuw afgebeeld met zwaard en palmtak en sinds de 15e eeuw als Romeins soldaat of als ridder.
- Het houten beeld van St. Pancratius van Voorne staat in een oude inventaris als volgt omschreven: 'Item daer is eenen beelde van sinte Pancraes van houte met een zilveren harnaesch met een zilveren keten om zijn hals, een zilver zwairt in zijn eene handt ende up d'ander handt een houten valcke met een zilvere huyfde'.
 

Bedevaart
- De St. Pancrasverering is een ridderlijke verering die in Voorne mogelijk is geïnspireerd vanuit Egmond, maar ook in verband staat met Monschau (D), dat bekend was om de Pancratiusverering aldaar en dat waarschijnlijk dankzij adellijke verwantschapsbanden met het geslacht van Voorne was verbonden. 
- In een correctieboek van Brielle, dat loopt van 1478 tot 1634, worden vijf opgelegde bedevaarten naar Oostvoorne vermeld, alle uit het laatste kwart van de 15e eeuw: op 21 april 1481 (naar Oostvoorne), op 30 september 1483 (naar Pancratius, Oostvoorne), op 17 november 1483 (naar Pancratius, Oostvoorne en St. Laurentius te Rockanje), op 24 januari 1484 (naar Pancratius, Oostvoorne) en op 28 november 1498 (naar Pancratius, Oostvoorne en O.L. Vrouw te Rugge). Ofschoon het bezoek aan St. Pancratius te Voorne in dit correctieboek niet verder wordt gespecificeerd, mag worden verondersteld dat deze mensen in Voorne de Pancratiuskapel aan het hof van de heren van Voorne bezochten.

Overige relieken en reliekentoning
- Er bestaan enkele inventarislijsten van de Pancratiuskapel, respectievelijk opgemaakt in 1511, 1563 en 1570. De kerkschat onstond door een aantal schenkingen die in de 14e en 15e eeuw aan de kapel werden gedaan. Zo stond er een monstrans met relieken 'van den rock ons Heeren, van onssen Vrouwen haer ende hemde, met andere diversche heylichdom ende reliquien'. 
- Er werd ook een doorn uit de kroon van Christus bewaard: twee engelen op een vergulde voet houden ieder een deel van een kristallen vat vast 'om elck eynde beslagen mit zilver ende boven beslooten mit drie torrenkens vergult, in welcke rondeelken leyt een ouden cristalle glaesken, an beyde eynden oick beslagen mit zilver, dairinne is een doerne van de croone ons Heeren'. 
- In een kristallen vaatje werd olie bewaard van diverse heiligen alsmede van de steen waarop Christus was gemarteld. Melk van O.L. Vrouw werd bewaard in een 'cleyn cristallen vaetken in maniere van een pulleken mit een zilveren vergulden voet ende dexel, dair inne beslooten es melck van onsser Vrouwen'. 
- Het gebeente van diverse heiligen werd in de Pancraskapel zorgvuldig bewaard: Gregorius, Gereon, Aurelius, Catharina en Cornelius. Ook kon er het H. Bloed van Christus worden aanbeden: 'Item een plat zilveren vaetken, dair inne is van ons lieffs Heeren bloede ende andere diversche reliquien'. 
- Veel van de kostbaarheden die in de kapel werden bewaard, werden op kerkelijke feestdagen en tijdens processies aan het volk getoond. De kostbaarheden in de kapel waren eigendom van de heren van Voorne.

 

Archivalia: Den Haag, Algemeen Rijksarchief: handschriften III, afd. 774, rekeningen van de rentmeester der domeinen (Voorne); archief van de heren van Voorne, inv.nrs. 75-77. Brielle, gemeentearchief: correctieboeken, inv.nr. 10, f. 28r, 33v, 35v, 40r, 83r.
Tekstedities: Acta sanctorum, Maii III (Parijs-Rome: V. Palmé, 1866) p. 17-22; J. de la Torre, 'Relatio seu descriptio', in: Archief voor de geschiedenis van het aartsbisdom Utrecht 11 (1883) p. 58; J. Smit, 'Inventarissen van het kerkzilver der St. Pancras-kapel in het hof van Voorne, 1564 en 1570', in: Haarlemsche bijdragen 54 (1937) p. 430-443.
Literatuur: P. Ribadineira & P. Rosweyde, Generale legende der heylighen (...), 5e druk (Antwerpen: Verdussen, 1665) p. 543-544; H.F. van Heussen, Oudheden en gestichten van het rechte Zuid-Holland en van Schieland (Leiden: Chr. Vermey, 1719) p. 328-329; H.F. van Heussen, Kerkelijke historie en outheden der zeven Vereenigde Provincien etc., dl. 3 (Leiden: S. Luchtmans, D. Haak en J.A. Langerak, 1726) p. 597-598; C. van Alkemade en P. van der Schelling, Beschryving van stad Brielle, en van den lande van Voorn (Rotterdam: Ph. Losel, 1729) p. 13, 58-59, 170-176; H.F. van Heussen, Historia episcopatuum foederati Belgii etc. (Antwerpen: J.P. Verdussen, 1733) p. 346; R. Bakker, De Nederlandsche stad- en dorp-beschryver, dl. 6 (Amsterdam: H.A. Banse, 1798) p. 6-7; A.J. van der Aa, Aardrijkskundig woordenboek der Nederlanden, dl. 8 (Gorinchem: J. Noorduyn, 1846) p. 364; R. Fruin, De rekeningen en andere stukken in 1607 uit de Hollandsche rekenkamer naar de Zeeuwsche overgebracht. Het Bourgondisch-Oostenrijksche tijdvak 1433-1584 ('s-Gravenhage: M. Nijhoff, 1909) p. 279, inv.nr. 380, p. 281, inv.nr. 392; A.Z. Huisman, Die Verehrung des heiligen Pancratius in West- und Mitteleuropa (Haarlem: H.D. Tjeenk Willink en Zoon, 1939) p. 80, 85; H.J. Kok, Enige patrocinia in het middeleeuwse bisdom Utrecht (Assen: Van Gorcum en Comp., 1958) p. 140; Bibliotheca sanctorum, dl. 10 (Rome: Città Nuova, 1968) p. 82-90; A.A. Arkenbout en H. van der Graaff, 'De kapel en het kapittel van Sint Pancras op het hof te Oostvoorne', in: Holland 4 (1972) p. 240-263; J.C. Kort, Het archief van de heren van Voorne, burggraven van Zeeland 1272-1371 ('s-Gravenhage: Algemeen Rijksarchief, 1972), nr. 24, inv.nrs. 75-77; J. van Herwaarden, Opgelegde bedevaarten (Assen-Amsterdam: Van Gorcum, 1978) p. 724-725 (excurs 2); A.J.M. Schellart, Slotkapellen in Nederland (Muiderberg, 1984) p. 14 en 35; E.A. Overgaauw, Martyrologes manuscrits des anciens diocèses d'Utrecht et de Liège. Étude sur le développement et la diffusion du martyrologe d'Usuard, dl. 2 (Hilversum: Verloren, 1990) p. 732-733 (12 mei); P. Don, F. Schoorl en T. Graas, Voorne-Putten (Zwolle: Waanders, 1992) p. 127-128, 140; A.A. Arkenbout, Frank van Borselen, ca. 1400-1470. Het dagelijks leven op zijn hoven in Zeeland en het Maasmondgebied (Rotterdam: Stg. Hist. Publicaties, 1994) p. 13, 15, 19, 173-174, over de kapel en inrichting.
Overige bronnen: Nijmegen KDC BiN-dossier Oostvoorne.