Utrecht, H. Willibrord (Willibrordus)

Gediskwalificeerd: ja
Cultusobject: H. Willibrord (Willibrordus) Open Street Maps
Datum: 7 november
Periode: Middeleeuwen - heden
Religieuze context: Christelijk
Locatie: Catharijneconvent Utrecht
Adres: Lange Nieuwstraat 38, 3512 PH Utrecht
Gemeente: Utrecht
Provincie: Utrecht
Bisdom: Utrecht
Samenvatting:

In het Willibrordjaar 1995 werd in Utrecht groots herdacht dat de Ierse monnik Willibrord vanaf 695 als bisschop van Utrecht en aartsbisschop der Friezen kerken en een kloosterschool op het huidige Domplein stichtte. Hiermee legde hij letterlijk het fundament voor het huidige Utrecht als centrum van historie en cultuur. Op het Sint Janskerkhof in Utrecht staat een ruiterstandbeeld van Willibrord. Er is in Utrecht echter geen sprake geweest van bedevaart ter ere van de H. Willibrord.

Auteur: Geert Vink
Illustraties:
Topografie

- Na terugkeer van zijn tweede reis naar Rome (in 695) werd het Willibrords taak om het door Friezen verwoeste Utrechtse kerkje van koning Dagobert I te herbouwen. Hij bouwde twee kerken op het huidige Domplein, de plek van het vroegere Romeinse castellum. Het herbouwde kerkje werd opnieuw gewijd aan de heilige Martinus van Tours, de schutspatroon van de Frankische koningen. Een tweede, nieuwe kerk werd gewijd aan Sint Salvator, de aanduiding van Jezus Christus als redder van de wereld. Hier werden de relieken ondergebracht die Willibrord uit Rome had meegenomen. Op het Domplein liet hij ook een klooster bouwen met een school.

Cultusobject

- Zie voor de H. Willibrord: Bergschenhoek, H. Willibrord (Willibrordus).
- Willibrord koesterde de wens om de Friezen te bekeren. Hij reisde in de herfst van 690 met elf of twaalf gezellen van Ierland naar de kust van Frisia. Hij kwam niet aan land via het huidige Katwijk, bij de monding van de Rijn, maar bij de Scheldemonding, de oude grens tussen het Frankische rijk en Frisia. Willibrord begon daar met zijn kersteningsmissie van de Friezen, die zich soms tegen de kerstening hadden verzet. Bij zijn bekeringswerk verwierf Willibrord de volmacht en de bescherming van de Frankische hofmeier Pepijn van Herstal. Omgekeerd stelde hij zijn bekeringswerk in dienst van het naar expansie strevende katholieke Frankische rijk. In november 695 werd Willibrord door paus Sergius I tot bisschop (van Utrecht) gewijd en tot aartsbisschop der Friezen. Terug in Utrecht werd het zijn taak om het door de Friezen verwoeste kerkje van koning Dagobert I te herbouwen. Deze kerk werd opnieuw toegewijd aan Martinus van Tours oftewel Sint Maarten. Willibrord bouwde een tweede kerk gewijd aan Sint Salvator en bracht hier de relieken onder die hij uit Rome had meegebracht. Verder liet hij een klooster bouwen met een school. Al deze gebouwen lagen op het gebied van het latere Domplein. 
- Tijdens zijn leven bezocht Willibrord een groot gebied dat zich uitstrekt van de Lauwerszee tot België en Luxemburg toe. Hij was de oprichter en bouwer van kerken en kloosters, verwierf landgoederen en land in het Frankische gebied en wijdde zich aan het beheer en bestuur daarvan. In 698 stichtte hij de abdij van Echternach met een daaraan verbonden kloosterkerk. In 739 stierf Willibrord in Echternach en werd daar begraven. Zijn grote bezit liet hij na aan de abdij. 

Verering

- Al gauw na zijn dood werd Willibrord in Echternach als heilige vereerd. Zijn graf groeide uit tot pelgrimsplaats, zodanig dat in 800 de bescheiden Merovingische kerk plaats moest maken voor een grotere Karolingische kerk van 60 meter lang met drie zijbeuken. 
- Er zijn twee hagiografieën over hem geschreven, de eerste rond 795 door Alcuin (ook: Alcuinus) en de tweede, 300 jaar later, door Thiofrid (ook: Theofried), abt van Echternach. Daarin staan naast historische feiten ook legendarische verhalen en wonderen die aan Willibrord werden toegeschreven. Deze verhalen maakten dat hij aanzienlijk aan roem en verering won in de Europese kloosters ten noorden van de de Alpen. De Willibrordsputten en bronnen die zijn bekeringswerk op zijn "peregrinatio" markeerden, bezocht men ter genezing van zenuwaandoeningen, vooral die van kinderen. Vandaag nog dragen veel kerkparochies in België, Nederland en langs de Beneden-Rijn (Niederrhein), die verbonden waren met het klooster van Echternach, de naam Sint-Willibrordus. Een voorbeeld daarvan zijn de parochies Berchem, Eersel, Deurne en Bakel, waar gronden en goederen aan Willibrord werden geschonken. Ook het Nederlandse dorp Sint Willebrord is naar hem genoemd, alsmede een waterput in het Zeeuwse Zoutelande.
- In de legendes rond Willibrord spelen waterbronnen en putten een grote rol. Hij zou die geslagen hebben om met het water mensen te dopen. Er is een zekere overeenkomst tussen de Germaanse verering van water (en heilige bomen en stenen) met de prediking van Willibrord over Christus als enige en eeuwige bron. Op de oude plekken van bronnen en verering stichtte Willibrord vaak zijn kerken. Evenzo had hij ervaren dat het werken met relieken van grote betekenis was in zijn missiearbeid. Het verkleinde de afstand tussen de oorspronkelijke Germaanse religie en het christendom. De verering van relieken stond niet ver af van die van amuletten en heilige bomen. Volgens de verhalen zou Willibrord echter soms ook met geweld zijn opgetreden tegen de Germaanse religie, door een beeld op Walcheren te vernietigen en op Helgoland of Ameland vee bij een heilige bron te doden.
- In de reliekenschat van de Dom van Utrecht bevonden zich in 1525 relieken van bisschop Willibrord, bestaande uit fragmenten van zijn vlees, botten, kazuifel en schoeisel, bewaard in een met fijn linnen omwikkeld en met N gemerkt etui. Vanaf 2002 tot 2019 vond er op de tweede zondag van september een jaarlijkse processie in Utrecht plaats waarbij een reliekschrijn met enkele delen van het gebeente van Willibrord werd rondgedragen door de stad. Na 2019 is de traditie stopgezet vanwege afnemende deelnemersaantallen. Een reliek van de lijkwade van de H. Willibrord wordt bewaard in museum Catharijneconvent. In de oud-katholieke Sint-Gertrudiskathedraal in Utrecht worden ook relieken van Willibrord bewaard: een stukje rib, vezels van zijn pallium en een stukje leer van zijn sandaal. Onderzoek in het Utrechts Archief heeft deze relieken herleid tot 1301.
- In 1995 werden in Utrecht het kersteningswerk en de bouwactiviteiten van Willibrord grootscheeps herdacht. Er waren allerlei activiteiten, van fiets- en wandeltochten, re-enactment en concerten tot lezingen en een wetenschappelijk congres op 23-25 november, georganiseerd door de landelijke Onderzoeksschool Mediëvistiek. Het Catharijneconvent hield van 18 november 1995 tot en met 28 januari 1996 de tentoonstelling "Willibrord en het Begin van Nederland".

Materiële cultuur

- Vouwfolder met kalender en overzicht van alle activiteiten in het Willibrordjaar, uitgegeven door de Stichting Utrecht Centrum van Historie en Cultuur. Deze stichting nam het initiatief tot het organiseren van het Willibrordjaar. 
- De Willibrord munt. De afbeelding van Willibrord is gemaakt naar een origineel houten beeld dat aanwezig is in het Catharijneconvent. Het wijnvat dat Willibrord draagt verwijst naar een legendarische wijnvermenigvuldiging in Echternach. De munt is gemaakt van messing en nikkel en had een waarde van vijf gulden. Tot oktober 1995 kon in veel winkels in Utrecht met de munt betaald worden. 

Bronnen en literatuur

Websites: 
https://nl.wikipedia.org/wiki/Willibrord;|
https://www.engelmunduskerkoudvelsen.nl/tijd-kerk-velsen-is-danken-aan-willibrord/.
Overige bronnen: KDC BiN-diskw.-dossier Utrecht-Willibrord-Pontiaan.

Laatste mutatie 28-01-2026
  naar het KDC, voor aanvullingen en commentaar.