Utrecht, H. Odulphus

Gediskwalificeerd: ja
Cultusobject: H. Odulphus Open Street Maps
Datum: 12 juni
Periode: Middeleeuwen
Religieuze context: Christelijk
Locatie: Sint-Salvatorkerk / Oudmunster
Adres: ten zuidwesten van de Dom
Gemeente: Utrecht
Provincie: Utrecht
Bisdom: Utrecht
Samenvatting:

In de Middeleeuwen werd de H. Odulphus in de Nederlanden en vooral in het bisdom Utrecht vereerd, maar er zijn in de bronnen geen aanwijzingen voor het bestaan van een bedevaartcultus.  

Auteur: Geert Vink
Illustraties:
Topografie

- De Sint-Salvatorkerk, die ook Oud-Munsterkerk of Oudmunster wordt genoemd, was een van de vijf kapittelkerken in Utrecht. De kerk is omstreeks 695 door Willibrord, de stichter van het bisdom Utrecht, gebouwd binnen de muren van het oude Romeinse castrum, het huidige Domplein. Zij lag pal ten zuidwesten van de Dom, waarmee zij in de eerste eeuwen van de Utrechtse kerk een dubbelkathedraal heeft gevormd. In de 10e eeuw kwam hieraan een einde en sloegen de Dom en Oudmunster ieder in kerkelijk-institutioneel opzicht een eigen richting in. Aan de Oudmunster waren een kapittel en een aantal andere geestelijken, zoals kapelaans, vicarissen en enkele lekenfunctionarissen verbonden. Enige jaren na het verbod op de uitoefening van de katholieke eredienst in 1580 is de kerk met de omringende gebouwen op last van de Utrechtse Staten afgebroken. 

Cultusobject

- De H. Odulphus (ook gespeld als Odulfus) werd als zoon van lagere Frankische adel geboren in de tweede helft van de 8e eeuw. Zijn ouders stuurden hem naar Utrecht om hem daar te laten studeren: dat betekende in die tijd automatisch, dat je geestelijke werd. Volgens de overlevering zou hij het liefst monnik geworden zijn in het klooster van Utrecht. Maar zijn ouders hadden hem graag dichtbij in de buurt, op hun eigen landgoed. Zo werkte Odulphus eerst als priester in Oirschot, dat viel onder het bisdom van Luik. Na het overlijden van zijn ouders vertrok Odulphus alsnog naar Utrecht om daar te leven als kanunnik of Augustijner koorheer in de kloostergemeenschap van het bisdom Utrecht. Hij was één van de adviseurs van de toenmalige bisschop, de heilige Frederik. Deze stuurde hem op een gegeven moment naar Friesland om daar het werk van de missionarissen Willibrord, Bonifatius en Liudger voort te zetten. Odulphus stond bekend als overtuigend prediker. In Stavoren stichtte Odulphus een kanunnikenkapittel waaruit later een Benedictijner klooster voortkwam dat naar hem werd vernoemd (Sint-Odulphusabdij) en dat tot in de 15e eeuw bestaan heeft. Zijn laatste jaren bracht Odulphus weer door in Utrecht. Na het overlijden van bisschop Frederik in 854 had hij een doorslaggevende stem in de keuze van een nieuwe bisschop. Deze werd in die tijd niet benoemd door de paus, maar door de hogere geestelijkheid van het bisdom. De nieuwe bisschop was de H. Hungerus. Tijdens diens ambtsperiode is de H. Odulphus overleden.
- Volgens de overlevering deed Odulphus een aantal profetieën die wonderbaarlijk uitkwamen. Zo voorzag Odulphus dat de Friezen hun (her)nieuwde geloof weer zouden verzaken. "Ik weet immers," zei hij, "dat jullie dit zullen doen, waarom ik voorspel dat heidenen over jullie heen zullen komen, die dit land gaan verwoesten en jullie en wat van jullie is mee in gevangenschap zullen nemen." Vanaf 810 waren er aanvallen van Noormannen op Frisia. In 961 werd Stavoren geplunderd door de Denen. Deze en andere voorspellingen versterkten de verering voor de H. Odulphus. 

Verering

- In de Middeleeuwen genoot Odulphus in de Nederlanden een geweldige verering. In het bisdom Utrecht was zijn feestdag een officiële vrije dag. In de steden werd dan markt en kermis gehouden.
- Later zouden er in Utrecht, maar ook in Stavoren door tussenkomst van zijn verdiensten talloze wonderen gebeurd zijn. 
- Het Catharijneconvent in Utrecht stelt een drinknap tentoon die Odulphus op de borst zou hebben gedragen. Deze bestaat uit twee stukken kurk die met zilverdraad aan elkaar zijn genaaid en zit in een foedraal versierd met ranken. Hij komt uit het bezit van de voormalige Sint-Salvatorkerk in Utrecht.

Materiële cultuur

- Relikwie: nap van Odulphus in foedraal, 12e eeuw, Catharijneconvent, Utrecht.

Bronnen en literatuur

Literatuur: R.R. Post, Kerkgeschiedenis van Nederland in de Middeleeuwen (Utrecht: Het Spectrum, 1957) dl. 2, p. 394.
Websites:
https://www.odulphusvanbrabant.nl/sint-odulphus/cultuur-historie/de-heilige-odulphus/;
https://nl.wikipedia.org/wiki/Odulfus;|
In Heiligen.net zie: Odulfus van Utrecht;
https://nl.wikipedia.org/wiki/Sint-Salvatorkerk_(Utrecht).
Overige Bronnen: KDC BiN-diskw.-dossier Utrecht-Odulphus.

Laatste mutatie 19-11-2025
  naar het KDC, voor aanvullingen en commentaar.